Marcel Schmeier kijkt terug op een uitgebreide loopbaan in het onderwijs, met ervaring als leerkracht, intern begeleider en tegenwoordig als onderwijsadviseur. Hij is vooral bekend van zijn boeken over expliciete directe instructie, bordwerk en effectief rekenonderwijs. In zijn rol als adviseur helpt hij scholen hun onderwijs te verbeteren met behulp van evidence-based methoden.

Bordwerk omvat verschillende vormen van visuele ondersteuning tijdens de les. Naast eenvoudige kernwoorden en tekeningen kan bordwerk ook bestaan uit schema’s, diagrammen, mindmaps en andere visuele weergaven. Het doel is om de leerstof te structureren, te verduidelijken en de betrokkenheid van leerlingen te vergroten.

Mijn overtuiging is gebaseerd op zowel wetenschappelijke inzichten als mijn eigen ervaring in de klas. Onderzoek laat zien dat leerlingen beter leren wanneer informatie zowel visueel als auditief wordt aangeboden. Door op het bord te schrijven, neem je leerlingen stap voor stap mee door de leerstof.Tijdens mijn opleiding tot expliciete directe instructie op vrijeschoolscholen kreeg ik te maken met het gebruik van krijtborden in plaats van PowerPointpresentaties. Dat bracht mij ertoe om me te verdiepen in de cognitieve leerpsychologie, waar ik het belang van dual coding leerde kennen: leren door het gelijktijdig verwerken van visuele en auditieve informatie.

Op basisschool De Drie Koningen in Meern wordt op een slimme manier getest wat leerlingen onthouden. Aan de achterwand van het klaslokaal hangen borden met informatie. Tijdens de les draaien de leerlingen zich om en krijgen de opdracht om iets te tekenen of te beschrijven, bijvoorbeeld wat er op verschillende hoogtes op een berg groeit. Dat stimuleert actief nadenken en het geheugen.Na afronding van de opdracht draaien de leerlingen zich weer om en vergelijken hun werk met de informatie op de borden. Dat geeft direct feedback en laat zien wat ze onthouden hebben. Deze aanpak stimuleert kritisch denken, maakt het leren dynamischer en vergroot de betrokkenheid van leerlingen.Docenten in het voortgezet onderwijs merken vaak dat leerlingen moeite hebben met schrijven, mogelijk doordat er op de basisschool minder aandacht wordt besteed aan schrijfvaardigheid. Bordwerk kan dat verbeteren doordat leerlingen de bordtekst overnemen en gestimuleerd worden om ook zelf aantekeningen te maken.Bij de universitaire lerarenopleiding PWPO van de Radboud Universiteit leren aankomende leerkrachten hun onderwijs te baseren op wetenschappelijke inzichten. Deze aanpak geeft nieuwe leerkrachten praktische en wetenschappelijk onderbouwde vaardigheden, wat bijdraagt aan een betere onderwijskwaliteit. De opleiding hecht waarde aan goed bordgebruik en leert studenten om netjes en gestructureerd op krijtborden te schrijven.

In het begin vonden veel leerlingen het idee van bordwerk niet aantrekkelijk. Ze gaven de voorkeur aan moderne technologie, waarbij je gewoon op knoppen kon drukken of kon vegen. Ze waren niet gewend om veel te schrijven. Het was een uitdaging om hen te overtuigen de bordtekst over te nemen en zelf met pen en papier aantekeningen te maken, omdat ze dat als extra werk ervoeren. Maar zodra ze ermee begonnen, veranderde hun houding. Ze werden enthousiast, vroegen wanneer ze zelf visuals mochten tekenen, en maakten graag aantekeningen. Deze aanpak verbeterde de leerervaring aanzienlijk en laat zien dat een kleine verandering een groot verschil kan maken.

Het traditionele vakmanschap van bordwerk is deels verloren gegaan. Vroeger boden lesmethodes gedetailleerde richtlijnen voor de opbouw van bordtekst, met een structuur van drie zwarte vlakken, wat leerkrachten hielp om het bord in te delen. Tegenwoordig missen veel leerkrachten deze vaardigheden, omdat moderne lesmethodes deze richtlijnen niet meer geven en in plaats daarvan kant-en-klare presentaties leveren met veel tekst en beeld. Leerlingen raken daardoor afgeleid en verdrinken in een overvloed aan informatie. Leerkrachten verliezen daardoor de controle over hun les, omdat ze gebonden zijn aan de door de uitgever bepaalde dia’s en volgorde. Ik help scholen om het structureren van de leerstof opnieuw te ontdekken en het stap voor stap over te dragen aan leerlingen.

Scholen voor speciaal onderwijs, waar leerlingen vaak te maken hebben met aanzienlijke gedragsproblemen, beginnen de les met een leeg bord om afleiding te minimaliseren en focus te creëren. De leerkracht zegt bijvoorbeeld: “Vandaag leren we iets over werkwoorden. Schrijf ‘werkwoord’ op het bord en geef een voorbeeld in een zin.” Dat stimuleert betrokkenheid. Een vol bord met informatie of beelden kan deze leerlingen snel afleiden, wat leidt tot onrust en gedragsproblemen. Een leeg bord stimuleert actieve deelname en helpt leerlingen zich te concentreren.Scholen die deze aanpak gebruiken, merken dat leerlingen meer betrokken zijn, zich minder laten afleiden en de leerstof beter begrijpen. Dat laat zien dat een kleine aanpassing een grote invloed kan hebben op het gedrag en de prestaties van leerlingen.

Als leerkrachten niet bijzonder goed zijn in tekenen, raad ik aan om eenvoudige pictogrammen of icoontjes te gebruiken als visuele ondersteuning. Zoek in Google Afbeeldingen naar eenvoudige plaatjes die makkelijk na te tekenen zijn, zoals “kikker icoon” of “kroon icoon”. Voor complexere onderwerpen, zoals het spijsverteringsstelsel, print je de afbeelding uit en schrijf je toelichting erbij. Zorg ervoor dat leerlingen dan ook een blad met de afbeelding voor zich hebben.

Digitale whiteboards maken indruk, maar er bestaat het risico dat leerkrachten daardoor te veel leerstof te snel willen behandelen. Door direct op een bord te schrijven, kunnen ze het lestempo beter afstemmen op de leerlingen. Bij traditioneel bordwerk kunnen leerkrachten de les in een groter geheel plaatsen, wat de rode draad versterkt. Digitale whiteboards bieden door menu’s en grotere letters vaak minder schrijfruimte. Je kunt weliswaar meerdere schermen openen, maar dat kan de structuur verstoren. Live schrijven blijft effectiever, omdat het de lesstappen in een logisch tempo opbouwt. Op een digitaal whiteboard kun je overigens ook schrijven als je een whiteboardtool gebruikt, zoals ProwisePresenter.

Bordwerk is onmisbaar in klassikaal onderwijs, omdat het visueel en auditief leren ondersteunt, betrokkenheid stimuleert en actief leren bevordert. Traditioneel bordwerk, bijvoorbeeld met krijtborden, biedt flexibiliteit om het lestempo aan te passen aan de leerlingen. Digitale whiteboards bieden voordelen, maar kunnen de leerervaring passiever maken. Door een goede balans vergroten leerkrachten de betrokkenheid en verbeteren ze de leerervaring.

Meer informatie over bordwerk

Trainingen over bordwerk en aantekeningen vindt u op gewoongoedlesgeven.nl of bestel het boek op onderwijsgek.nl/boeken.

Ontdek het volledige aanbod whiteboards voor het onderwijs van Chameleon en ontdek hoe bordwerk ook in uw klaslokaal zijn plek kan vinden.